အမ်ဳိးသမီးမ်ား လစဥ္ရင္ဆိုင္ရတဲ့ ျပႆနာ

Premenstrual syndrome (PMS) ဆုိတာကို အမ်ဳိးသမီးေတြ လစဥ္ ဓမၼတာမေပၚခင္ (ဓမၼတာေပၚခါနီး) ရက္သတၱပတ္ ႏွစ္ပတ္တာအခ်ိန္အတြင္း ခံစားရေလ့ရွိတဲ့ ေ၀ဒနာလကၡဏာမ်ားလို႔ အၾကမ္းဖ်င္းဆိုႏိုင္ပါတယ္။ PMS လုိ႔ ဆိုရာမွာ ကြဲျပားျခားနားတဲ့ ေ၀ဒနာ လကၡဏာမ်ားစြာရွိၿပီး ေယဘူယ်အားျဖင့္ ဗိုက္ပူလာျခင္း၊ ရင္သားနာက်င္ျခင္း၊ စိတ္အေျပာင္းအလဲျမန္ျခင္း၊ အလို လို စိတ္တိုေဒါသထြက္ေနျခင္း စတဲ့ ေ၀ဒနာေတြကေတာ့ အမ်ဳိးသမီး အမ်ားစုခံစားရေလ့ရွိတဲ့ ေရာဂါလကၡဏာမ်ား ျဖစ္ပါတယ္။ အဆိုပါ ေ၀ဒနာေတြက ရာသီစေပၚတာနဲ႔ အလိုလို ေပ်ာက္သြားတာမ်ဳိးရွိသလို ရာသီေပၚၿပီးေနာက္ ရက္ပိုင္းအတြင္းတစ္ျဖည္းျဖည္း သက္သာသြားတာမ်ဳိးလည္း ရွိပါတယ္။ အပ်ဳိေဖာ္၀င္ၿပီးတဲ့ မိန္းကေလးတိုင္းမွာ PMS ခံစားရႏိုင္ေျခရွိၿပီး အသက္ ၂၀ ကေန အသက္ ၄၀ အတြင္း အမ်ဳိးသမီးေတြမွာေတာ့ ပိုၿပီး ျဖစ္ႏိုင္ေျခရွိတယ္လို႔လည္း သိရပါတယ္။ Premenstrual syndrome (PMS) ဘာေၾကာင့္ ျဖစ္ရသလဲဆိုတဲ့ ေမးခြန္းအတြက္ တိက်တဲ့ အေျဖေတာ့ မရွိေသးပါဘူး။ ပညာရွင္ေတြကေတာ့ ေလ့လာမႈေတြျပဳလုပ္ၿပီးေနာက္ အမ်ဳိးသမီးေတြ ရာသီစက္၀န္းထဲေရာက္ရွိေနခ်ိန္ ခႏၶာကုိယ္ထဲက ေဟာ္မုန္းအေျပာင္းအလဲေၾကာင့္ ျဖစ္ႏိုင္တယ္လို႔ ေကာက္ ခ်က္ခ်ခဲ့ၾကပါတယ္။ ကိုယ္လက္လႈပ္ရွားမႈမရွိျခင္း၊ အ၀လြန္ေနျခင္း၊ စိတ္ဖိစီးမႈမ်ားေနျခင္း၊ အာဟာရဓာတ္ျပည့္၀ေအာင္ စားေသာက္မႈမရွိျခင္း စတဲ့ တစ္ခ်ဳိ႕ လူေနမႈ ဘ၀ပံုစံေတြကလည္း PMS ကို ခံစားရေစႏိုင္တဲ့ အေၾကာင္းရင္းေတြ ျဖစ္တယ္လို႔ ပညာရွင္ေတြ ေျပာဆိုထားပါတယ္။

PMS ရဲ႕လကၡဏာေတြ
Premenstrual syndrome (PMS) ရဲ႕ လကၡဏာေတြက အမ်ဳိးသမီးတစ္ဦးနဲ႔တစ္ဦး မတူညီၾကသလို တစ္ဦးခ်င္းစီမွာေတာင္မွ တစ္လနဲ႔ တစ္လကြဲျပားတဲ့ လကၡဏာေတြ ျဖစ္ေပၚေလ့ ရွိတတ္ပါတယ္။ ေတြ႕ရွိမွတ္တမ္းတင္ထားတဲ့ Premenstrual syndrome (PMS) ရဲ႕ လကၡဏာ အမ်ဳိးေပါင္း ၁၀၀ ေက်ာ္ေလာက္ရွိတယ္လို႔ သိရၿပီး  အဆိုပါ လကၡဏာေတြထဲမွာ ႐ုပ္ပိုင္းဆိုင္ရာေရာဂါေ၀ဒနာမ်ားအျပင္ စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာ ျပႆနာမ်ားလည္း ပါ၀င္ပါတယ္။

႐ုပ္ပိုင္းဆိုင္ရာ ေရာဂါေ၀ဒနာမ်ား
-    ဗိုက္ပူၿပီး တင္းလာျခင္း
-    ၀မ္းဗိုက္နားတစ္၀ိုက္နာက်င္ၿပီး မအီမသာျဖစ္ျခင္း
-    ေခါင္းကိုက္ျခင္း
-    ခါးကိုက္ျခင္း
-    ႂကြက္သားနဲ႔အဆစ္မ်ား နာက်င္ကိုက္ခဲျခင္း
-    ရင္သားနာက်င္ျခင္း
-    အိပ္မေပ်ာ္ျခင္း
-    ပ်ဳိ႕အန္ျခင္း
-    ကိုယ္အေလးခ်ိန္တက္လာျခင္း ( ၁ ကီလို ဂရမ္ႏွင့္အထက္)
-    ရင္ၾကပ္ျခင္းႏွင့္ ေခါင္းတစ္ျခမ္းကိုက္ျခင္း ကဲ့သို႔ေသာ နာတာရွည္ေရာဂါမ်ား အေျခအေန ပိုဆိုးလာျခင္း စတာေတြက အမ်ဳိးသမီးေတြ ရာသီမေပၚခင္ (ရာသီေပၚခါနီး) အခ်ိန္ေတြမ်ား ခံစားရေလ့ရွိတဲ့၊ အျဖစ္မ်ားတဲ့ Premenstrual syndrome (PMS) ရဲ႕ ႐ုပ္ပိုင္းဆိုင္ရာ ေရာဂါလကၡဏာမ်ားျဖစ္တယ္လို႔ Mayo Clinic  ရဲ႕အဆိုအရ သိရပါတယ္။

စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာနဲ႔ အမူအက်င့္ပိုင္းဆိုင္ရာ လကၡဏာမ်ား
Premenstrual syndrome (PMS) မွာ အမ်ဳိးသမီးတစ္ခ်ိဳ႕ေတြ႕ၾကံဳရင္ဆိုင္ရေလ့ရွိတဲ့၊ ဘာေၾကာင့္ရယ္လို႔ အတိအက် သက္ေသမျပႏိုင္ေသးတဲ့ စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာ ေျပာင္းလဲမႈေတြလည္း ပါ၀င္ပါတယ္။ 
-    စိတ္အေျပာင္းအလဲျမန္လာျခင္း
-    ၀မ္းနည္းၿပီး စိတ္ထိခိုက္လြယ္ျခင္း
-    စိတ္တိုေနၿပီး အလြယ္တကူေဒါသထြက္ျခင္း
-    စိုးရိမ္မႈေတြ မ်ားေနျခင္း
-    အာရံုစူးစိုက္လို႔မရျခင္း
-    စိတ္ရႈပ္ေထြးၿပီး သတိေမ့လြယ္လာျခင္း
-    ကိုယ့္ကိုကိုယ္ယံုၾကည္မႈ မရွိေတာ့ျခင္း
-    စိတ္ပို္င္းဆိုင္ရာပင္ပန္းႏြယ္နယ္ျခင္း
-    အစားစားေသာက္ပံုေျပာင္းလဲလာျခင္း
-    စိတ္က်ျခင္း
စတဲ့ လကၡဏာေတြကို အခ်ဳိ႕ေသာ အမ်ဳိးသမီးေတြ ဓမၼတာမလာခင္ ရက္သတၱပတ္ ႏွစ္ပတ္ခန္႔အတြင္းမွာ ေတြ႕ၾကံဳရင္ဆိုင္ရေလ့ရွိပါတယ္။ 

တစ္ခါတစ္ရံ ႐ုပ္ပိုင္းဆိုင္ရာ ေ၀ဒနာမ်ားနဲ႔ စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာ ေျပာင္းလဲမႈေတြကိုပါတြဲၿပီး ခံစား ရတဲ့ အမ်ဳိးသမီးေတြလည္း ရွိတတ္ပါတယ္။

Premenstrual Dysphoric Disorder (PMDD)
Premenstrual Dysphoric Disorder (PMDD) ဆုိတာကေတာ့ PMS ထပ္ပိုၿပီး ျပင္းထန္တဲ့ ေရာဂါအေျခအေနကို ဆိုလိုတာျဖစ္ပါတယ္။ Premenstrual Dysphoric Disorder (PMDD) က PMSနဲ႔ လကၡဏာေတြ တူေကာင္းတူေနႏိုင္ပါတယ္။ ဒါေပမဲ့ PMDDရဲ႕ လကၡဏာေတြမွာ ႐ုပ္ပိုင္းဆိုင္ရာ ေရာဂါထက္ စိတ္နဲ႔ အမူအက်င့္ပိုင္းဆိုင္ရာ လကၡဏာေတြ  ပိုမိုျပင္းထန္ေလ့ရွိၿပီး၊ ေန႔စဥ္ေနထိုင္လႈပ္ရွားမႈပံုစံကိုပါ ထိခိုက္လာေစႏိုင္တဲ့ အေျခအေနမ်ိဳးေတြ ပါ၀င္ပါတယ္။
-    စိတ္ဓာတ္အလြန္အမင္းက်ျခင္း
-    ျပင္းျပင္းထန္ထန္ စိတ္တိုေဒါသထြက္ျခင္း
-    သာမန္ထပ္ပိုအိပ္ (သို႔) အိပ္ခ်ိန္နည္းလာျခင္း
-    စိုးရိမ္ပူပန္မႈလြန္ကဲလာျခင္း
-    ဆတ္ဆတ္ထိ မခံျဖစ္လာျခင္း
    စတဲ့ စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာ အမူအက်င့္ေတြ သိသိသာသာေျပာင္းလဲလာၿပီး ပတ္၀န္းက်င္နဲ႔  ကိုယ္တိုင္အတြက္ပါ ထိခိုက္မႈျဖစ္လာေစတဲ့ လကၡဏာေတြ ျပလာၿပီဆိုရင္ေတာ့ ဒီအေျခအေနကို PMDD အျဖစ္ သတ္မွတ္ရေတာ့မွာျဖစ္ပါတယ္။ 

စိတ္က်ျခင္းက PMDD နဲ႔ ဆက္စပ္ၿပီး အမ်ားဆံုးေတြ႕ရတဲ့ ေရာဂါလကၡဏာတစ္မ်ဳိးျဖစ္ကာ တစ္ခါတစ္ရံ ကိုယ့္အသက္ကိုယ္ရန္ရွာလိုတဲ့ စိတ္မ်ဳိး၀င္လာႏိုင္တဲ့အထိ ဆိုးရြားသြားတာမ်ဳိး ျဖစ္ႏိုင္ေခ်ရွိတယ္လို႔ ပညာရွင္ေတြ သတိေပးထားတာကိုလည္း ေတြ႕ရပါတယ္။ ေဒါသအလြန္အမင္းထြက္ျခင္း၊ ဆတ္ဆတ္ထိမခံ ျဖစ္လာျခင္းေတြရဲ႕ ေနာက္ဆက္တြဲအေနနဲ႔ စိတ္လိုက္မာန္ ပါတုန္႔ျပန္မႈေတြ ျပဳလုပ္မိရာက လူမႈပတ္၀န္းက်င္အေပၚ ထိခိုက္မႈေတြ ျဖစ္ေစတာမ်ဳိးလည္း ျဖစ္လာႏိုင္တာကုိလည္း သတိျပဳသင့္တယ္လို႔ ဆိုထားပါတယ္။ ေရာဂါျဖစ္ရတဲ့ အေၾကာင္းအရင္း အတိအက်ကိုလည္း မသိရွိႏိုင္ေသးတဲ့အျပင္ အမ်ဳိးသမီးမ်ားရဲ႕သဘာ၀အရ လစဥ္လိုလို  ရာသီစက္၀န္း လည္ပတ္ေလ့ရွိတာေၾကာင့္ Premenstrual Dysphoric Disorder (PMDD)က ခံစားရတဲ့ ကာယကံရွင္အတြက္ေရာ ဆရာ၀န္အတြက္ပါ ခက္ခဲတဲ့ အေျခအေနတစ္ရပ္ျဖစ္ပါတယ္။ 

PMS ျဖစ္ေစတဲ့ အေၾကာင္းရင္းမ်ား
ဘာေၾကာင့္ျဖစ္ရလဲဆိုတဲ့ တိက်တဲ့ အေၾကာင္းအရင္းကို မသိရွိရေသးေပးမဲ့ PMS လကၡဏာေတြ ျဖစ္ေပၚလာေစႏိုင္တဲ့ ကိစၥတစ္ခ်ဳိ႕ရွိေနပါတယ္။

ေဟာ္မုန္းေျပာင္းလဲျခင္း - အမ်ဳိးသမီးေတြ ရာသီစက္၀န္းထဲ ေရာက္ရွိေနစဥ္မွာ Oestrogen ၊  Progesterone စတဲ့ ေဟာ္မုန္းေတြအတက္အက် ျဖစ္လာတတ္ပါတယ္။ အဆိုပါ ေဟာ္မုန္းပမာဏ ေျပာင္းလဲမႈက PMS ျဖစ္ေစဖို႔ အဓိက အေၾကာင္း
အရင္းတစ္ခုျဖစ္တယ္လို႔ သိရပါတယ္။

ဦးေႏွာက္အတြင္း Chemical မ်ားေျပာင္းလဲျ ခင္း - ေဟာ္မုန္းပမာဏ ေျပာင္းလဲသြားတာက Serotonin   လိုမ်ဳိး ဦးေႏွာက္ထဲက အခ်ဳိ႕ေသာ ဓာတုပစၥည္းေတြ ထုတ္လုပ္မႈအေပၚ သက္ေရာက္  မႈရွိေစပါတယ္။ အဆိုပါ Serotonin က စိတ္ ခံစား
မႈ အေျခအေနေတြကို ထိန္းခ်ဳပ္ရာမွာ အေရးပါတဲ့ ပစၥည္းတစ္မ်ဳိးျဖစ္တာေၾကာင့္ PMS အေနနဲ႔ စိတ္အေျပာင္းအလဲျမန္ျခင္း၊ ေဒါသထြက္လြယ္ ျခင္း၊ ၀မ္းနည္းျခင္း စတာေတြကို ခံစားရတာျဖစ္ႏိုင္တယ္လို႔ ပညာရွင္ေတြဆိုထားပါတယ္။

ေနထိုင္မႈပံုစံ - ေန႔စဥ္ ေနထိုင္မႈ ပံုစံကလည္း PMS ခံစားရနိုင္ေခ်ကို ျမင့္တက္ေစပါတယ္။ ကိုယ္လက္လႈပ္ရွားမႈနည္းၿပီး အ၀လြန္ေနတာ၊ စိတ္ဖိစီးမႈမ်ားတာ၊ အာဟာရ မျပည့္၀တာ၊ ဗီတာမင္နဲ႔ သတၱဳဓာတ္ေတြ ခ်ဳိ႕တဲ့ေနတာ စတာ ေတြျဖစ္ပါတယ္။

ကုသမႈ ခံယူသင့္တဲ့အခ်ိန္
ရာသီမေပၚခင္ ရက္သတၱပတ္ ၂ ပတ္အတြင္း Premenstrual syndrome (PMS) ရဲ႕ လကၡဏာေတြခံစားရတာက အမ်ဳိးသမီးတိုင္းအတြက္ သာမန္ကိစၥတစ္ရပ္လို႔ ယူဆႏိုင္ပါတယ္။ ဒါေပမဲ့ အဆိုပါေရာဂါ လကၡဏာေတြက သင့္ရဲ႕ ေန႔စဥ္ဘ၀နဲ႔ လူမႈေရး၊ ပတ္၀န္းက်င္ကိုပါ ထိခိုက္ႏိုင္တဲ့ အထိ ဆိုးရြားလာတယ္လို႔ ထင္ရတဲ့ အခါမွာေတာ့ သက္ဆိုင္ရာ ဆရာ၀န္မ်ားနဲ႔တုိင္ပင္ေဆြးေႏြးၿပီး သင့္ေတာ္တဲ့ ကုသမႈကို ခံယူသင့္ပါတယ္။ PMS နဲ႔ ဆက္စပ္ၿပီး ျဖစ္ေပၚလာတဲ့ သင့္ရဲ႕စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာျပႆနာေတြက အလုပ္၊ လူမႈေရး၊ ေက်ာင္း၊ ပတ္၀န္းက်င္စတာေတြအေပၚ ထိခိုက္မႈရွိႏိုင္ေလာက္တဲ့အထိ ျဖစ္လာမွသာ Premenstrual Dysphoric Disorder (PMDD) အဆင့္လို႔ သတ္မွတ္မွာျဖစ္ၿပီး ဒီအဆင့္မွာေတာ့ ႐ုပ္ပိုင္းဆိုင္ရာေရာ၊ စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာမွာပါ သင့္ေတာ္တဲ့ ကုသလမ္းညႊန္မႈလုိ အပ္လာမွာျဖစ္ပါတယ္။ 

ကုသျခင္း
အထက္မွာ ေဖာ္ျပထားၿပီးသလိုပါပဲ၊ ေရာဂါျဖစ္ရတဲ့ အေၾကာင္းအရင္းကို အတိအက် မသိရွိရတာေၾကာင့္ PMS ကို လံုး၀ေပ်ာက္ကင္းသြားေအာင္ကုသဖို႔ ခက္ခဲပါတယ္။ ဒါေပမဲ့ PMS ေၾကာင့္ ျဖစ္ေပၚလာတဲ့ ေရာဂါေ၀ဒနာမ်ား သက္သာေလ်ာ့
ပါးသြားေအာင္ေတာ့ ျပဳလုပ္ႏိုင္ပါတယ္။ အကယ္၍ ရာသီမေပၚမီ ၀မ္းဗိုက္ပူၿပီး ျပည့္ကယ္ေနသလို ခံစားရေလ့ရွိတယ္ဆိုရင္ ဆားေလွ်ာ့ စားတာ၊ အစားအေသာက္ေတြကို အမ်ားႀကီးတစ္ထိုင္တည္း စားတာမ်ဳိးထက္ ပမာဏ အနည္းငယ္ကို အႀကိမ္ေရမ်ားမ်ားစားတာမ်ဳိး ျပဳလုပ္ၿပီး ေ၀ဒနာသက္သာေအာင္ ျပဳလုပ္ႏိုင္ပါတယ္။ ေရဓာတ္လံုေလာက္မႈ မရွိျခင္းက ေခါင္းကိုက္တဲ့ ေ၀ဒနာကို ပိုဆိုးေစႏိုင္တာေၾကာင့္ PMS ေၾကာင့္ ေခါင္းကိုက္ေလ့ရွိတယ္ဆိုရင္ ေရမ်ားမ်ားေသာက္ေပးဖို႔ မေမ့သင့္ပါဘူး။ ကယ္လ္ဆီယမ္ႂကြယ္၀တဲ့ အစားအေသာက္မ်ားျဖစ္တဲ့ ႏို႔နဲ႔ႏို႔ထြက္ပစၥည္းေတြကို မၾကာမၾကာ စားေသာက္ေပးျခင္းကလည္း PMS နဲ႔ ဆက္စပ္တဲ့ ေရာဂါေတြကို သက္သာေစႏိုင္ပါ တယ္။ ဟင္းသီးဟင္းရြက္နဲ႔ အသီးအႏွံမ်ားမ်ား စားသံုးေပးျခင္းက PMS ေ၀ဒနာကို သက္သာေစႏုိင္႐ံုမက သင့္ရဲ႕အလံုးစံုေသာ က်န္းမာေရးကိုပါ တိုးတက္ေကာင္းမြန္ေစပါတယ္။ PMS က သင့္ရဲ႕ စိတ္ခံစားမႈပုိင္းဆိုင္ရာကို အေႏွာင့္အယွက္ ျဖစ္ေစတယ္လို႔ ခံစားရရင္ေတာ့ ရာသီစက္၀ိုင္းနား နီးကပ္လာတဲ့ရက္ေတြမွာ အရက္နဲ႔ ကဖိန္းပါတဲ့ အစားအေသာက္ေတြကို ေရွာင္ၾကဥ္သင့္တယ္လို႔ သိရပါတယ္။ 
Ref    ; Premenstrual syndrome (PMS)/nhs.uk